پایان نوبت دوم که نزدیک می‌شود، یکی از پرتکرارترین سؤال‌های دانش‌آموزان و خانواده‌ها این است: «با این نمره‌ها قبول می‌شوم؟» جواب این سؤال در آیین‌نامه ارزشیابی تحصیلی و تربیتی دوره اول متوسطه آمده، اما خواندن متن آیین‌نامه برای بیشتر ما راحت نیست. در این مقاله قاعده‌ها را به زبان ساده و با مثال عددی می‌گوییم؛ همان قاعده‌هایی که محاسبه‌گر رایگان نمره و پودمان هم بر اساس آن‌ها کار می‌کند.
یک یادآوری مهم از همین ابتدا: آیین‌نامه‌ها گاهی اصلاح می‌شوند و بعضی درس‌ها (مثل هنر، تربیت‌بدنی یا درس‌هایی که ارزشیابی پایانی ندارند) سهم‌بندی ویژه دارند. هرچه در این مقاله می‌خوانید را با بخشنامه مدرسه و سامانه ثبت نمره تطبیق دهید؛ اگر فرقی دیدید، همان بخشنامه معتبر است.
هر درس از چه نمره‌هایی ساخته می‌شود؟
در این دوره، نمره هر درس از ۲۰ است و از دو بخش تشکیل می‌شود: ارزشیابی تکوینی (مستمر) که در طول ترم و توسط معلم انجام می‌شود، و ارزشیابی پایانی که در پایان هر نوبت برگزار می‌شود. در حالت عادی سهم این دو بخش برابر است؛ یعنی هر کدام نیمی از نمره نوبت را می‌سازند. بسته به ماهیت درس، سهم نمره تکوینی می‌تواند بیشتر شود (مثلاً در درس‌های عملی یا مهارتی). به همین دلیل در ابزار ما سهم مستمر و پایانی قابل تنظیم است و پیش‌فرض آن نیم‌به‌نیم است.
پس نمره یک نوبت در حالت عادی از این فرمول به دست می‌آید:
- نمره نوبت = (نمره مستمر + نمره پایانی) ÷ ۲
مثلاً اگر مستمر ریاضی نوبت اول ۱۶ و پایانی آن ۱۴ باشد، نمره نوبت اول ریاضی ۱۵ است.
ضریب نوبت اول و نوبت دوم
نوبت دوم مهم‌تر از نوبت اول است. در کارنامه، نمره هر درس در نوبت اول با ضریب ۱ و در نوبت دوم با ضریب ۲ حساب می‌شود. بنابراین:
- نمره سالانه هر درس = نمره نوبت اول + (۲ × نمره نوبت دوم)
این عدد از ۶۰ است، چون سه «واحد وزنی» دارد (یک برای نوبت اول و دو برای نوبت دوم) و هر واحد از ۲۰. برای اینکه عدد آشناتری (از ۲۰) ببینید، کافی است آن را بر ۳ تقسیم کنید.
مثال: نوبت اول ریاضی ۱۵ و نوبت دوم ۱۷ است (مستمر ۱۸ و پایانی ۱۶). نمره سالانه = ۱۵ + ۲×۱۷ = ۴۹ از ۶۰؛ یعنی حدود ۱۶٫۳۳ از ۲۰.
شرط قبولی در هر درس
برای اینکه درسی «قبول» حساب شود، دو شرط باید با هم برقرار باشد:
- نمره سالانه درس کمتر از ۳۰ نباشد. عدد ۳۰ از ۶۰ همان میانگین ۱۰ از ۲۰ است.
- نمره امتحان نوبت دوم (بدون ضریب) کمتر از ۱۰ نباشد. یعنی حتی اگر نوبت اول عالی بوده باشد، نمره نوبت دوم نباید زیر ۱۰ بیاید.
شرط دوم همان نکته‌ای است که بسیاری از دانش‌آموزان از آن غافل می‌شوند. مثال: نوبت اول یک درس ۱۸ و نوبت دوم ۹ شده است. نمره سالانه = ۱۸ + ۲×۹ = ۳۶ که از ۳۰ بیشتر است؛ اما چون نمره نوبت دوم زیر ۱۰ است، این درس به حد نصاب قبولی نرسیده و دانش‌آموز در آن «تجدیدی» محسوب می‌شود. همین حالت را در محاسبه‌گر رایگان نمره و پودمان با وارد کردن نمونه می‌توانید ببینید؛ ابزار علاوه بر وضعیت، دلیل را هم می‌نویسد.
معدل کل چطور حساب می‌شود؟
علاوه بر شرط هر درس، برای قبولی در پایه باید معدل کل هم کمتر از ۱۰ نباشد. معدل کل از جمع نمره‌های سالانه همه درس‌ها (به جز انضباط) به دست می‌آید، اما چون هر نمره سالانه از ۶۰ است، مخرج کسر «سه برابر تعداد درس‌های آن پایه» می‌شود:
- معدل کل = مجموع نمره‌های سالانه درس‌ها ÷ (۳ × تعداد درس‌ها)
مثال ساده با چهار درس: نمره‌های سالانه ۴۵، ۳۰، ۵۱ و ۳۹ را فرض کنید. مجموع = ۱۶۵. تعداد درس‌ها ۴ است، پس مخرج ۱۲ می‌شود و معدل کل = ۱۶۵ ÷ ۱۲ = ۱۳٫۷۵. (در عمل پایه‌ها درس‌های بیشتری دارند، اما منطق دقیقاً همین است.)
در برخی منابع غیررسمی، معدل کل به شکل «جمع نمره‌ها ÷ تعداد درس‌ها» هم آمده است. این دو فرمول در واقع یکی‌اند، به شرط اینکه نمره‌ها را اول به مقیاس ۲۰ برگردانید (هر نمره سالانه ÷ ۳) و بعد میانگین بگیرید.
تجدیدی یعنی چه و چطور جبران می‌شود؟
دانش‌آموزی که نمره نوبت دوم یا نمره سالانه‌اش در یک یا چند درس به حد نصاب قبولی نرسد، «تجدیدی» شناخته می‌شود و باید در نوبت تجدیدی (که معمولاً شهریورماه است) در همان درس شرکت کند. بر اساس آیین‌نامه، نمره‌های نوبت تجدیدی با ضریب ۲ در ستون تجدیدی درج می‌شود و جایگزین نمره خرداد همان درس در محاسبه معدل کل می‌گردد.
یعنی در تجدیدی، نمره خرداد «پاک» نمی‌شود، بلکه نمره جدید جای آن را در معدل می‌گیرد. برای دانش‌آموزی که در دو یا سه درس تجدیدی دارد، مهم است که ابتدا ببیند کدام شرط را از دست داده: سالانه زیر ۳۰ یا نمره نوبت دوم زیر ۱۰؟ جواب این سؤال معلوم می‌کند در تجدیدی باید روی چه چیزی تمرکز کند.
تک‌ماده چیست؟
ماده ۱۴ آیین‌نامه (برای پایه‌های هفتم تا نهم) شرایطی را تعریف کرده که دانش‌آموز با داشتن نمره کمتر از ۱۰ در یک یا دو درس، باز هم قبول شود. خلاصه این شرایط:
- اگر معدل کل در خرداد یا شهریور دست‌کم ۱۰ باشد و دانش‌آموز در یک درس نمره کمتر از ۱۰ گرفته باشد، قبول است.
- اگر معدل کل دست‌کم ۱۲ باشد، این امکان برای دو درس با نمره کمتر از ۱۰ هم وجود دارد.
- هر دانش‌آموز در طول دوره می‌تواند حداکثر دو بار از این ماده در هر درس استفاده کند، و استفاده بار دوم مشروط به کسب حداقل نمره ۵ است.
نمره کف مجاز در بار اول و جزئیات مربوط به استفاده از این ماده در منابع مختلف کمی متفاوت بیان شده است؛ پس اگر می‌خواهید روی آن حساب کنید، حتماً متن بخشنامه سال جاری یا مدرسه را ببینید. به همین دلیل، محاسبه‌گر رایگان نمره و پودمان فقط وضعیت «هر درس» را حساب می‌کند و تک‌ماده را (که به معدل کل و سابقه استفاده بستگی دارد) محاسبه نمی‌کند؛ این بخش را عمداً به قضاوت معاون یا سامانه رسمی می‌سپارد.
سه اشتباه رایج در حساب نمره
- جمع ساده نوبت‌ها: بعضی‌ها نمره دو نوبت را جمع می‌کنند و بر ۲ تقسیم می‌کنند. این اشتباه است، چون نوبت دوم ضریب ۲ دارد و جواب را عوض می‌کند.
- فراموش‌کردن شرط نوبت دوم: سالانه بالای ۳۰ کافی نیست؛ نمره نوبت دوم هم باید دست‌کم ۱۰ باشد.
- یکسان‌گرفتن همه درس‌ها: سهم تکوینی و پایانی در همه درس‌ها یکی نیست. اگر معلم یا مدرسه سهم دیگری اعلام کرده، آن را در حساب‌کردن وارد کنید.
چطور با ابزار سریع حساب کنیم؟
برای یک دانش‌آموز، حساب دستی کافی است. اما اگر معلم هستید و باید برای یک کلاس ۳۰ نفره حساب کنید، وقت زیادی می‌گیرد. در محاسبه‌گر رایگان نمره و پودمان، مقطع «متوسطه اول» را انتخاب کنید، نمره مستمر و پایانی دو نوبت را وارد کنید (یا لیست را از اکسل بچسبانید) و وضعیت هر دانش‌آموز، میانگین کلاس و درصد قبولی را یک‌جا ببینید. اگر فقط یک نوبت را می‌خواهید، گزینه «فقط نوبت اول» یا «فقط نوبت دوم» را بزنید. همه چیز در مرورگر شما انجام می‌شود و نمره‌ها به سرور ارسال نمی‌شود.
اگر می‌خواهید نمره‌ها دائمی ذخیره شوند و کارنامه PDF برای دانش‌آموز و خانواده ساخته شود، سامانه نمره و کارنامه آموزش من همین کار را به‌صورت خودکار انجام می‌دهد.
جمع‌بندی
برای متوسطه اول به یاد داشته باشید: نمره هر نوبت از تلفیق مستمر و پایانی (معمولاً نیم‌به‌نیم)، نمره سالانه = نوبت اول + ۲×نوبت دوم، قبولی درس = سالانه دست‌کم ۳۰ و نوبت دوم دست‌کم ۱۰، و قبولی پایه = معدل کل دست‌کم ۱۰. هر وقت نمره‌ای در مرز قرار گرفت، سراغ مقاله‌های مرتبط هم بروید: نمره سالانه متوسطه دوم و ارزشیابی شایستگی و پودمان هنرستان. و اگر نمره‌ای را درست نمی‌دانید، از معلم یا معاون مدرسه بخواهید فرمول را با بخشنامه تطبیق دهد.
نظرها
هنوز نظری نیست؛ اولین نفر باشید.